این مقاله به منظور آشنایی با کانی و خصوصیات آن ، تقدیم شما می شود. کانی جسمی طبیعی با فرمول شیمیایی کم و بیش مشخص، سیستم تبلور معین و خواص فیزیکی و نورانی مخصوص به خود میباشد. به عبارت دیگر، هر کانی علاوه بر داشتن ساختار درونی معین، از یک ترکیب شیمیایی مشخص نیز برخوردار است که فقط در محدوده های معینی تغییر میکند. کانی یا مینرال، واحد اصلی تشکیل دهنده سنگ ها است. ماینا (Mina) یک واژه یونانی است و ریشه کلمه Mineral از همین کلمه گرفته شده است.

بنابراین هر کانی دارای خواص فیزیکی ویژه ای از قبیل شکل بلور، درجه سختی، رخ، وزن مخصوص، رنگ، جلا، رنگ خاکه و … است.

لازم به توضیح است که تعداد محدودی از مواد معدنی موجود در طبیعت که بی شکل هستند و درواقع متبلور نمیشوند را شبه کانی می نامند (نظیر نفت).  ضمنا اصطلاح کانی را نباید هرگز با سنگ اشتباه نمود، زیرا که هر یک از سنگ های پوسته جامد زمین خود از اجتماع تعدادی از کانی های مختلف (کانی های سنگ ساز) بوجود آمده اند. به عنوان مثال گرانیت، سنگی است که در آن کانی هایی نظیر کوارتز، فلدسپات، میکا و کانی های فرعی دیگر همانند زیرکن و آپاتیت دیده میشود.

البته در طبیعت بعضی سنگ ها وجود دارند که ماده تشکیل دهنده آنها فقط از یک نوع کانی می باشد، مثلا سنگ مرمر خالص که منحصرا از بلورهای کانی کلسیت تشکیل شده است.

در اغلب کانی ها بیشتر خواص فیزیکی به نحو بارزی ثابت هستند و صرف نظر از قدمت یا محل تشکیل کانی در آن، پدید می آیند و در شناسایی کانی ها نقش اساسی دارند، اما در بعضی از کانی ها، اتم های عناصر خاصی در ساختمان بلوری کانی قابل جانشین شدن توسط اتم های اصلی هستند و از این نظر به آجرهایی از جنس های مختلف شبیه بوده که اندازه هایی تقریبا نزدیک به هم دارند، بنابراین می توانند بدون تغییر شکل دادن خارجی دیوار، در جای همدیگر قرار گیرند، به چنین جانشینی، محلولجامد یا ایزومورفیسم می گویند. کانی که در حالت ایزومورفیسم بوجود می آید، دارای ساختمان بلوری ثابت است، اما ترکیب شیمیایی آن در محدوده معینی تغییر می کند و بعضی از خواص فیزیکی آن قابل تغییر می باشد.


بلورهای کانی کلسیت
کانی کلسیت

با توصیف موارد زیر، با کانی و خصوصیات آن ، بیشتر آشنا می شویم:

* شکل بلور:
شکل یک بلور درواقع انعکاسی از ساختمان درونی آن است و می توان به کمک آن، کانی های زیادی را شناسایی نمود.
از جمله کانی های معمولی که شکل بلور در آنها، وسیله تشخیص خوبی است، می توان به کوارتز، هالیت، گرونا(گارنت)، فلوئوریت، پیریت، گالن، آمفیبولو پیروکسن اشاره نمود.


کوارتز
نمونه ای از بلور کوارتز

* رخ و نوع شکستگی:
نیروهایی که در یک ساختمان بلورین، اتمها را در کنار هم نگه می دارند، لزوما در همه جهات مساوی نیستند. اگر سطوح ضعیف مشخصی در بلور وجود داشته باشد، کانی در امتداد این سطوح بسیار آسان تر از سطوح دیگر ترک بر می دارد یا به طور مکرر می شکند. سطحی که عمل شکستن در امتداد آن صورت می گیرد به سطح رخ مرسوم است. بلورها ممکن است دارای یک تا شش رخ مشخص باشند.
در بعضی از کانی ها اتمها در ساختمان بلورین، چنان دقیق به هم بافته شده اند که سطح شکست معینی را در بلور نمیتوان یافت که بهتر از سطوح دیگر باشد. چنین کانی هایی رخ ندارند و گفته می شود که شکستگی آنها نامنظم است.

* سختی:
سختی هر کانی که مقیاسی از میزان مقاومت آن در برابر سایش و خراشیدگی است، یکی دیگر از خواص کانی ها می باشد، و به ساختمان درونی و قدرت پیوندهای بین اتمی مربوط می شود. “فریدریش موهس” کانی شناس آلمانی، نوعی مقیاس نسبی را ابداع نمود که الماس سخت ترین کانی شناخته شده و درجه سختی 10 به آن تعلق گرفت، کانی های نرم تر به ترتیب در زیر الماس قرار گرفته اند و کانی تالک به عنوان نرم ترین کانی در این جدول (بر حسب مقیاس موهس) قرار گرفت.
به طور کلی درجه سختی، یک خاصیت فیزیکی قابل اعتماد می باشد، به طوریکه اگر قرار باشد سختی مطلق هر کانی در نظر گرفته شود، در برابر سختی 1 برای تالک، کانی الماس درجه 42 خواهد داشت.


جدول درجه سختی کانی ها بر حسب مقیاس موهس

* چگالی:
نسبت میان جرم کانی بر جرم آب هم حجم آن است، این خاصیت از جمله ثابت ترین خواص فیزیکی یک کانی محسوب میگردد. چگالی یک کانی را میتوان از تقسیم کردن وزن آن در هوا بر وزن آب هم حجمش به دقت تعیین نمود.

* رنگ:
رنگ یکی از مشخص ترین خواص کانی ها است و در مورد کانی هایی همانند گالن (خاکستری سربی)، آزوریت (آبی لاجوردی) و اولیوین (سبز زیتونی) بسیار مشخص کننده می باشد. سایر کانی ها بسته به وجود ناخالصی و تفاوت در ترکیب، به رنگ های مختلفی دیده میشوند، رنگ را باید در تشخیص کانی ها در نظر گرفت اما هرگز به عنوان یک راهنمای مشخص کننده اصلی به کار برده نمیشود.

* رنگ خاکه:
هنگامیکه کانی به صورت پودر و خاکه درآورده شود، معمولا رنگ خود را نسبت به حالت قطعه ای بهتر نشان می دهد. در آزمایشگاه رنگ خاکه را با محکم کشیدن کانی بر روی یک قطعه چینی بدون لعاب تعیین میکنند. معمولا رنگ خاکه کانی با رنگ نمونه دستی متفاوت است. پس رنگ خاکه مشخصه بهتر و مطمئن تری نسبت به رنگ نمونه دستی می باشد.


چگالی یک کانی
تصویری از نحوه اندازه گیری چگالی

* جلا:
جلوه کانی از نظر نوری که از آن منعکس میشود، به خاصیت جلا معروف است که بیش از همه با واژه های جلاهای فلزی (Metalic) و جلاهای غیر فلزی (Non-Metalic) معرفی می شوند. پیریت و گالن در سطوح تازه خود جلای فلزی دارند. جلای غیر فلزی اقسام مختلفی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: شیشه ای، مرواریدی، صمغی، ابریشمی و چرب.

* استحکام:
میزان مقاومتی که کانی در برابر شکسته شدن یا خراشیده شدن از خود نشان می دهد، معرف استحکام آن است. از این جهت کانی ها دارای یکی از خصوصیات ذیل می باشند:
شکننده: این نوع کانی ها به خرده های زاویه دار تبدیل می شوند (مانند کوارتز).
چکش خوار: کانی دارای این خاصیت را می توان بدون شکسته شدن تغییر شکل داد و حتی به ورقه های نازک تبدیل نمود (مانند مس طبیعی).
قابل برش: از این نوع کانی ها به کمک چاقو می توان تراشه های نازکی تهیه کرد (مانند تالک).
قابل انعطاف: این نوع کانی ها خم می شوند اما بعد از آزاد شدن نیرو به شکل اولیه بر نمیگردد (مانند ژیپس).
الاستیک: این نوع کانی ها خم میشوند و بعد از آزاد شدن و برداشتن نیرو به شکل اولیه بر میگردد (کانی هایی مانند بیوتیت و مسکویت).

* قابیلت عبوردهی نور (شفافیت):
طرز عبور دادن نور توسط کانی، با یکی از واژه های زیر مشخص میگردد:
شفاف: اشیاء از پشت کانی قابل دیدن هستند. مانند بعضی از انواع کوارتز، کلسیت و بیوتیت.
نیمه شفاف: کانی نور را به خوبی عبور نمیدهد، بنابراین تصویر اشیاء از پشت آن واضح نیست. مانند بعضی از اقسام ژیپس.
کدر: در این حالت، نور حتی از لبه های نازک کانی عبور نمیکند. مانند کانی های ماگنتیت و پیریت.

* واکنش در برابر اسید کلریدریک:
چنانچه اسید کلریدریک سرد و رقیق بر روی کلسیت ریخته شود، به شدت می جوشد. به کمک این آزمایش ساده می توان کلسیت را از بیشتر کانی های معمولی تشخیص داد. اسید کلریدریک سرد و رقیق، فقط وقتی بر روی کانی دولومیت (کانی مشابه کلسیت) موثر است که این کانی به صورت پودر باشد (اندازه های خیلی ریز باشد).

 

استفاده از این محتوا با ذکر منبع و لینک مستقیم به مقاله مجاز است.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

فارسی